Сурет: Ашық дереккөз / Автор: Бердалы Ораз
Адам өмірден өткенде ең алдымен көңіл айтуға келген жұрт қаралы отбасының қайғысына ортақтасуы керек. Қазақтың сан ғасырлық дәстүрі де осыған негізделген. Алайда бүгінде бұл көрініс біртіндеп өзгеріп бара жатқандай.
Жақынынан айырылған отбасы енді тек қайғыны ғана көтермейді. Олар бір мезетте қонақ күтудің, мал союдың, дастарқан жаюдың, жетісі мен қырқын өткізудің, кейін жүзі мен жылына дейінгі шығынның қамын ойлайды. Мұның бәрі заңда жазылған міндет емес. Бірақ қоғамның үнсіз қағидасына айналған.
«Ел не дейді?», «Ұят болмасын», «Пәленшенің асына барғанбыз, біз де лайықты күтейік» деген сөздер талай қаралы отбасының иығына ауыр жүк артады. Соның салдарынан кейбірі қарыз алады, несие рәсімдейді, қолындағы малын сатады. Қайғы үстіндегі адамның қаржылық күйзелісті де қатар көтеруі қалыпты жағдайға айналып барады.
Ең қызығы, мұндай талапты ешкім ресми түрде қоймайды. Бірақ оны бәрі сезінеді. Қоғам қалыптастырған үнсіз тәртіп адамдарды өз еркінен тыс әрекет етуге мәжбүрлейді.
Осы тұста «Қаралы үйдегі дастарқанның түпкі мәні қандай?», деген сұрақ туындайды. Бұл – ата-бабадан жеткен өзгермейтін салт па, әлде уақыт өте келе қалыптасқан қоғамдық дәстүр ме? Егер ол дәстүр болса, неге көптеген отбасы оны орындау үшін қарызға батуға мәжбүр? Ал егер бұл қоғамдық қысым болса, онда оны кім қалыптастырды?
Бұл сұрақтарға жауап іздеу үшін алдымен тарихқа үңілу қажет.
Қазақтың қаралы дастарқаны қайдан шықты?
Этнографтардың еңбектеріне қарағанда, қазақ халқы ежелден қаралы үйге көңіл айтып келген адамдарды құр қол қайтармаған. Алыстан ат арытып келген ағайынға шай ұсынып, қолда барын бөлісу – қонақжайлықтың белгісі болған. Бірақ бұл қазіргі түсініктегідей мол дастарқан жаю немесе бірнеше кезеңге бөліп үлкен ас беру міндетін білдірмеген.
Көшпелі өмір салтында басты мақсат – қаралы отбасының қайғысын бөлісу, марқұмның жақындарына демеу болу еді. Керісінше, ағайын-туыс қаралы үйге көмектесіп, малын сойып, шаруасына араласқан. Яғни ауыртпалықты көбейту емес, жеңілдету дәстүрі басым болған.
Бүгінгі күні осы дәстүрдің бастапқы мәні сақталды ма? Әлде уақыт өте келе ол әлеуметтік міндетке айналып кетті ме? Бұл сұрақтың жауабын тарихтан ғана емес, діннен де іздеу қажет.
Ислам не дейді?
Қаралы үйдегі дастарқан төңірегіндегі пікірталастың бір ұшы дінге келіп тіреледі. Себебі көпшілік жетісі, қырқы, жүзі немесе жылы сияқты рәсімдердің барлығын ислам талабы деп қабылдайды. Алайда бұл түсінік қаншалықты дұрыс?
Исламда адам қайтыс болғанда оны құрметпен жерлеу, марқұмға дұға жасау, туыстарына көңіл айту және сабыр сақтау – құпталған амалдар. Ал қаралы отбасының көпшілікке міндетті түрде мол дастарқан жаюы жөнінде нақты діни талап жоқ.
Керісінше, ислам тарихында марқұмның отбасына ауыртпалық түсірмеу қағидасы ерекше аталады. Дінтанушылардың айтуынша, қаралы үйге көрші-қолаң мен туыстардың тамақ әзірлеп апарып, қайғы жұтып отырған отбасыға қолдау көрсетуі – ислам әдебіне жақын амал.
Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы да әр жылдары ысырапқа жол бермеуге, қаралы үйге шамадан тыс шығын түсірмеуге шақырып келеді. Дін өкілдері жетісі, қырқы, жылы сияқты еске алу рәсімдерін діни міндет емес, халық арасында қалыптасқан дәстүр ретінде түсіндіреді. Демек, мұндай шаралардың көлемі де, өткізілу тәртібі де отбасының жағдайына қарай болуы тиіс.
Сонда неге біз кейде дәстүрді дінмен шатастырып аламыз? Неліктен орындалмаса күнә болмайтын кейбір әдеттер қоғамда орындалуы міндет секілді қабылданады? Бұл – зерттеуді қажет ететін мәселе.
«Ел не дейді?» – жазылмаған заң
Қазақ қоғамында заңнан да күшті әсер ететін бір ұғым бар. Ол – қоғамдық пікір.
«Ұят болады», «ел сөзіне қалма», «жұрттан кем болмасын» деген түсініктер ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Кей жағдайда бұл қоғамдағы тәртіп пен сыйластықты сақтауға көмектессе, енді бір жағдайда адамға ауыр салмақ түсіреді.
Қаралы үйдегі дастарқан – соның айқын мысалы.
Көптеген отбасылар сән-салтанат көрсету үшін емес, айналасының сынынан қорыққандықтан мол дастарқан жаяды. Бірі ағайынның көңіліне қараса, бірі ауылдың сөзіне қалудан именеді. Тіпті кейбірі «пәленшенің әкесінің асында осылай болды» деген салыстырудан қашуға тырысады.
Осының салдарынан қайғының орнына дайындық басталады. Марқұмды жоқтап отырған отбасы азық-түлік іздейді, қазан қамдайды, мал сояды, қонақ санын есептейді. Кейбірі қарыз алады, кейбірі несие рәсімдейді, енді бірі жылдар бойы бағып отырған малын сатуға мәжбүр болады.
Бұл жерде мәселе дастарқанда емес. Мәселе – адамның өз жағдайынан емес, өзгелердің пікірінен қорқып шешім қабылдауында.
Егер дәстүр адамға жұбаныш берудің орнына үрей туғызса, онда сол дәстүрдің қалай орындалып жүргеніне қоғам болып қайта қараудың уақыты келген жоқ па?
Бұл мәселе тек Қазақстанға ғана тән емес. Алайда көптеген мұсылман елдерінде қаралы рәсімдер әлдеқайда қарапайым өтеді.
Мысалы, Түркияда көңіл айтуға келген адамдарға көбіне шай мен жеңіл ас ұсынылады. Қаралы отбасының өзі емес, ағайын-туыс немесе көршілер ас әзірлеуге көмектеседі.
Кейбір араб елдерінде де басты назар мол дастарқанға емес, марқұмға дұға жасау мен отбасыға қолдау көрсетуге аударылады.
Бұл тәжірибелердің бәрі бір нәрсені аңғартады: аза тұту рәсімінің негізгі мақсаты – қайғыны бөлісу, ал материалдық шығын кейінгі орында болуы тиіс.
Қоғам өзгермей, мәселе шешілмейді
Қаралы дастарқан туралы мәселені бір ғана адамның немесе бір ғана отбасының шешуі мүмкін емес.
Егер бір отбасы қарапайым рәсім өткізгісі келсе, бірақ қоғам оны айыптаса, онда ешқандай өзгеріс болмайды.Өзгеріс әр адамның санасынан басталады.
Көңіл айтуға барған адам дастарқанның молдығына емес, қаралы отбасының жағдайына назар аударса, мәселенің жартысы шешілер еді.
Марқұмның артында қалған адамдарға «не бердің?» деп емес, «Арты қайырлы болсын», «Қайғыларыңызға ортақпыз» деп көңіл айтып, демеу болған әлдеқайда маңызды емес пе?
Қаралы үйдегі дастарқан – қазақтың ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрінің бір бөлігі. Бірақ кез келген дәстүр уақытпен бірге өзгеріп, өзінің бастапқы мақсатын жоғалтып алмауы керек.
Бүгінгі қоғам алдында жауап күтетін бірнеше маңызды сұрақ тұр.
Қаралы үй қайғысын көтеруі керек пе, әлде шығынын көтеруі керек пе?
Дәстүр адамның жағдайына қызмет етуі тиіс пе, әлде адам дәстүрдің ауыр жүгін арқалауы тиіс пе?
«Ел не дейді?» деген қорқыныш қашан «қолымнан келгені осы» деген түсіністікке жол береді?
Бұл сұрақтарға бір ғана мақала жауап бере алмайды. Бірақ қоғам осы мәселені ашық талқылай бастағанда ғана дәстүрдің де, діннің де, адамгершіліктің де ортақ мақсаты айқындала түседі. Өйткені қаралы үйге ең алдымен мол дастарқан емес, мейірім, жанашырлық және түсіністік қажет.
